Mô hình nước sạch tuần hoàn tại Xã đảo Vĩnh Long: Hành trình 2 năm kiến tạo năng lực thích ứng khí hậu bền vững

Đối mặt với nghịch lý khan hiếm nước ngọt giữa bốn bề sông nước do xâm nhập mặn kéo dài suốt 6 tháng mùa khô, một mô hình liên kết đa bên độc đáo đã hiện thực hóa giải pháp nước sạch khép kín cho trường học và cộng đồng nông thôn vùng cù lao tỉnh Vĩnh Long. Dự án không chỉ giải quyết bài toán an sinh trước mắt mà còn mở ra tư duy mới về kinh tế tuần hoàn và quản lý tài nguyên nước thông minh tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Nghịch lý vùng "khát" ngọt giữa bốn bề sông nước

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, các xã đảo, cù lao vùng hạ lưu ĐBSCL là nơi phải gánh chịu những tổn thương nặng nề nhất. Từ tháng 1 đến tháng 5 hằng năm, dòng chảy thượng nguồn sụt giảm kết hợp triều cường đẩy mặn xâm nhập sâu suốt 6 tháng khiến nguồn nước sinh hoạt tự nhiên bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Do đặc thù địa lý bốn bề bao quanh bởi sông rạch, việc đầu tư hạ tầng cấp nước tập trung kéo từ đất liền về các xã đảo gặp rất nhiều rào cản về kỹ thuật lẫn chi phí.

Trước thực trạng cấp bách đó, trong hai năm liên tiếp (2025–2026), Đại học Trà Vinh (đại diện là Trung tâm Nước STARS), Tập đoàn Fast Retailing (UNIQLO), HEINEKEN Việt Nam cùng Đơn vị kết nối, điều phối Mấp Mé đã phối hợp triển khai chuỗi hoạt động hỗ trợ nước sạch thích ứng khí hậu tại khu vực các xã đảo thuộc tỉnh Vĩnh Long. Hành trình ý nghĩa này đi từ việc giải quyết nhu cầu cấp thiết của từng hộ gia đình đến bước tiến đột phá: xây dựng mô hình giáo dục học đường mang tính tuần hoàn bền vững.

Hành trình 2 năm từ cấp hộ gia đình đến "Trường học xanh" tuần hoàn

Giai đoạn 2025: Lấy hộ gia đình làm hạt nhân tại Cù lao Long Hòa

Hành trình kích hoạt vào năm 2025 tại Cù lao Long Hòa – địa bàn nông thôn còn nhiều hạn chế trong tiếp cận nguồn nước an toàn. Chương trình đã trao tặng 10 hệ thống thu trữ và xử lý nước mưa thành nước sinh hoạt cho các hộ dân khó khăn, giúp họ giảm tối đa áp lực chi phí mua nước bình và đổi nước ghe trong mùa hạn mặn cao điểm.

Giai đoạn 2026: Tác động kép tại Cù lao Quới Thiện và xã Hòa Minh

Năm 2026, chương trình mở rộng quy mô, lắp đặt thêm 6 hệ thống thu trữ nước mưa cho các hộ dễ bị tổn thương tại xã đảo Quới Thiện. Đây là vùng đất mang nét đặc thù lớn: có nền kinh tế vườn trù phú với thu nhập bình quân đầu người đạt 85–95 triệu đồng/năm (vào năm 2025) và tỷ lệ hộ nghèo dưới 2%, nhưng lại chịu tổn thương sâu sắc về nguồn nước sinh hoạt do vị trí nằm giữa dòng sông Cổ Chiên mặn đắng suốt mùa khô.

Bước chuyển mình chiến lược mang tính đột phá của năm 2026 chính là mô hình Quản lý nước tuần hoàn tổng hợp quy mô lớn tại Trường Tiểu học Hòa Minh (xã Hòa Minh). Mô hình thiết lập một vòng đời khép kín cho nguồn nước qua 3 hợp phần kỹ thuật chặt chẽ:

1.    Thu trữ và xử lý nước cấp: Nguồn nước mưa và nước máy địa phương được thu gom, xử lý qua hệ thống lọc tiên tiến, kiểm soát nghiêm ngặt đạt tiêu chuẩn nước uống an toàn trực tiếp tại vòi cho học sinh, giáo viên.

2.    Hệ thống Đất ngập nước nhân tạo (Constructed Wetland): Toàn bộ nước thải phát sinh từ hoạt động của trường không xả trực tiếp ra môi trường mà được dẫn vào hệ thống xử lý sinh học tự nhiên, sử dụng các loài thực vật thủy sinh bản địa, vi sinh vật và giá thể để loại bỏ chất hữu cơ với chi phí vận hành gần như bằng không.

3.    Tái sử dụng nước: Nguồn nước sau khi làm sạch đạt chuẩn nông nghiệp được tuần hoàn để tưới tiêu, chăm sóc cây xanh và cảnh quan trong trường.

Tiếng nói từ các bên: Khi nguồn lực gặp gỡ giải pháp chuyên sâu

Sự thành công của mô hình là quả ngọt từ sự thấu hiểu sâu sắc giữa đơn vị kỹ thuật, các tập đoàn kinh tế và hạt nhân điều phối trẻ tuổi.

Dưới góc độ chuyên môn, TS. Trần Thị Ngọc Bích – Giám đốc Trung tâm Nước STARS (Đại học Trà Vinh) cho biết:

"Mục tiêu cốt lõi của chúng tôi khi thiết kế mô hình này không chỉ dừng lại ở việc lọc nước, mà là ứng dụng giải pháp dựa vào tự nhiên (Nature-based Solutions) để tối ưu hóa nguồn lực địa phương. Việc kết hợp công nghệ xử lý nước uống với đất ngập nước nhân tạo giúp giảm thiểu chi phí bảo trì, đồng thời bảo vệ hệ sinh thái mỏng manh của vùng xã đảo trước áp lực kép của thiên tai."

Đóng vai trò là "cầu nối" xuyên suốt hành trình 2 năm, Chị Helly Tống (Tống Khánh Linh) – Đại diện Công ty TNHH Mấp Mé chia sẻ:

"Trong suốt hai năm qua, điều Mấp Mé kiên trì theo đuổi là tìm kiếm một tiếng nói chung giữa các bên để tạo ra một giải pháp mang tính hệ thống. Đi từ việc hỗ trợ khẩn cấp cho từng mái nhà đến mô hình trường học tuần hoàn, chúng tôi hiểu rằng sự bền vững chỉ đến khi cộng đồng thực sự làm chủ được nguồn nước của mình. Mấp Mé tự hào khi kết nối thành công tri thức của các nhà khoa học với cam kết ESG mạnh mẽ từ các doanh nghiệp hàng đầu để mang lại giá trị thật cho tương lai ĐBSCL."

Đại diện cho nguồn lực tài chính và tầm nhìn chiến lược, Ông Yukihiro Nitta – Tổng Giám đốc phụ trách Phát triển bền vững Tập đoàn Fast Retailing (UNIQLO) khẳng định:

"Dự án “Hỗ trợ nước sạch” thể hiện tầm nhìn chiến lược gắn liền với mục tiêu “Hành động vì Nguồn nước” của Tập đoàn Fast Retailing. Trong giai đoạn 4, chúng tôi hướng đến cải thiện môi trường học đường, xem đây là giải pháp mang tính bền vững và kỳ vọng hệ sinh thái này sẽ là người bạn đồng hành dài lâu, kiến tạo môi trường học tập xanh, an toàn, hỗ trợ toàn diện cho các em."

Đồng hành cùng mục tiêu phát triển bền vững, Anh Nguyễn Hữu Hoàng – Đại diện HEINEKEN Việt Nam cho biết:

"Việc đồng hành mang nước sạch đến các xã đảo tại Vĩnh Long không chỉ giải quyết bài toán sinh hoạt trước mắt cho người dân trong mùa hạn mặn, mà còn đóng góp vào nỗ lực nâng cao năng lực tự thích ứng với biến đổi khí hậu của vùng ĐBSCL. Chúng tôi tin rằng, khi các bên cùng chung tay, những tác động tích cực tạo ra cho xã hội sẽ được nhân lên gấp bội."

Diện mạo mới cho xã đảo và giá trị giáo dục tương lai

Không chỉ giải quyết bài toán hạ tầng, mô hình tuần hoàn tại Trường Tiểu học Hòa Minh đã biến khuôn viên trường thành một "phòng thí nghiệm sống" (living lab) trực quan về STEM và môi trường. Các em học sinh hằng ngày được quan sát cách dòng nước tái sinh, từ đó hình thành nhận thức bảo vệ tài nguyên ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Thầy Nguyễn Thanh Hải – Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hòa Minh, xúc động chia sẻ:

"Nhiều năm qua, nỗi lo về nước sạch học đường mùa hạn mặn luôn là bài toán trăn trở của chúng tôi. Từ khi mô hình nước sạch tuần hoàn này hoạt động, toàn bộ thầy và trò như cởi bỏ được gánh nặng lớn. Học sinh có nước sạch uống tại vòi, trường có thêm mảng xanh tươi mát từ nguồn nước tái chế. Hệ thống đất ngập nước nhân tạo từ cây cỏ bản địa đã trở thành mô hình STEM sinh động. Thay vì những bài học khô khan, các em được thấy, được hiểu thế nào là vòng đời của nước để tự giác nâng cao ý thức bảo vệ môi trường."

Ghi nhận những đóng góp thiết thực này đối với an sinh xã hội tại địa phương, Ông Nguyễn Thanh Cần – Phó Chủ tịch UBND Xã Hòa Minh, nhấn mạnh:

"Hòa Minh là xã đảo gặp rất nhiều thách thức về hạ tầng nước sạch do hạn mặn khốc liệt. Dự án lần này mang ý nghĩa an sinh xã hội vô cùng to lớn. Không chỉ giải quyết nguồn nước an toàn cho trường học và các hộ gia đình yếu thế, dự án còn mở ra một mô hình mẫu mực về cách thức cộng đồng chủ động thích ứng thích nghi với thiên tai. Thay mặt chính quyền địa phương, chúng tôi trân trọng cảm ơn các đơn vị tài trợ, các nhà khoa học đã mang công trình ý nghĩa này đến với vùng đất cù lao."

Bài học kinh nghiệm từ mô hình hợp tác đa bên (PPP)

Hành trình mang nước sạch về xã đảo Vĩnh Long (2025 - 2026) là một minh chứng điển hình cho hiệu quả của mô hình Hợp tác Công - Tư (Public - Private Partnership - PPP) trong việc giải quyết các thách thức xã hội toàn cầu. Khi Nguồn lực doanh nghiệp (UNIQLO & HEINEKEN) kết hợp chặt chẽ cùng Tri thức học thuật (Đại học Trà Vinh), Năng lực kết nối trẻ (Mấp Mé) và Sự cam kết của Chính quyền địa phương, dự án đã vượt xa khỏi một hoạt động thiện nguyện thông thường để trở thành một mô hình phát triển bền vững mẫu mực, rất cần được nghiên cứu và nhân rộng tại các vùng chịu ảnh hưởng thiên tai trên khắp cả nước.